Konu 5: Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması Fen Bilimleri dersi ile ilgili eğitim videoları, animasyonlar, konu anlatımlarını ve ders içeriklerini burada bulabilirsiniz. http://www.fenbilimleri.org Thu, 23 Oct 2014 06:39:29 +0000 Fen Bilimleri Dersi Eğitim Sayfası tr-tr Farklı Cisimlerle Üretilen Sesler Farklıdır http://www.fenbilimleri.org/soru-bankasi/item/591-farklı-cisimlerle-üretilen-sesler-farklıdır.html http://www.fenbilimleri.org/soru-bankasi/item/591-farklı-cisimlerle-üretilen-sesler-farklıdır.html
Suya atılan bir taş suyun yüzeyinde halka­lar şeklinde dalgalar oluşturur. Su yüzeyinde görülen titreşimler, aslında su taneciklerinin titreşimidir ve bu titreşimler kaynaktan (taşın düştüğü nokta) her yöne doğru yayılır. Ses, taneciklerin titreşimiyle (salınım ya da gidip gelme) oluştuğu için ses dalgaları da tıpkı su dalgaları gibi her yöne dalgalar halinde yayılır.
 
Sesin katı, sıvı ve gaz ortamlarda yayıldığını biliyoruz. Ancak katıların ya da sıvıların hepsinde aynı ses oluşmaz.
 
       Topuk­lu bir ayakkabıyla farklı zeminlerde yürüdüğü­müzde farklı sesler çı­kar. Buradan her maddenin farklı ses çıkardığı so­nucuna ulaşabili­riz.Zeminler farklı, ayakkabı aynı olduğunda farklı sesler oluşur. Zemin aynı iken farklı ayakkabılar da farklı sesler çıkarır. Lastik tabanlı, kauçuk tabanlı ya da kösele tabanlı ayakkabıların tahta zeminde çıkar­dığı sesler farklı olur.
 

Farklı cisimlerden farklı sesler çıktığını başka gözlemlerlede anlayabiliriz. Örneğin porselen fincan, plastik bardak, çay bardağı, su bardağı ve metal bar­dağı yanyana koyalım. Bir tahta çubukla bu cisimle­re vurup sesleri dinleyelim. Her cisimden farklı sesler çıktığını görürüz.Cisimlerin yapıldığı maddeler çıkardıkları sesi etkiler.

Yukarıdaki resimde verilen cisimlerin hepsinden, tahta çubukla vurulduğunda farklı sesler çıkar. Cisim aynı çubuklar çeşitli olduğunda da farklı sesler çıkar. Örneğin bir su bardağına tahta, metal ve cam çubuk­la vurulduğunda her birinden farklı sesler işitilir.

Maddeler sese ve ışığa farklı davranır. Ses boşlukta yayılamaz ancak ışık yayılır. Işık saydam olmayan ka­tı maddelerden geçemez, ses bütün katılarda yayılır.

 

]]>
sdasahin@hotmail.com (Seda Şahin Bolukçu) Konu 5: Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması Wed, 29 Jan 2014 11:38:05 +0000
Aynı Ses Farklı Ortamlarda Farklı Duyulur http://www.fenbilimleri.org/soru-bankasi/item/593-aynı-ses-farklı-ortamlarda-farklı-duyulur.html http://www.fenbilimleri.org/soru-bankasi/item/593-aynı-ses-farklı-ortamlarda-farklı-duyulur.html

     Ses kaynaklarının bulunduğu ortam, işittiğimiz sesi etkiler. İki taşparçasını önce havada, sonra su dolu bir leğende birbirine vurarak ses çıkartıp çıkartmayacağınızı deneyin.

Daha sonra masanın üzerine kulağınızı dayayarak masaya elle yavaşça vurun (masaya şiddetli vurulması kulağınıza zarar verebilir).

Su içinde birbirine vurulan taşların seslerini duyarız. Suda yaşayan canlılar da ses titreşimiyle anlaşır. Balinalar ve yunuslar suda çıkardıkları sesle iletişim kurar. Günümüzde balıkçı tekneleri teknolojik aygıtlarla donatılmış şekilde avlanır. Sonar aygıtlarıyla kilometrelerce ötede bulunan balık sürüleri algıla­nır. Sonar aygıtları da ses titreşimleriyle çalışır. Ses havada olduğu gibi suda da yayılır.

Sesi en iyi ileten maddeler katılardır. Masaya vurulduğunda, kulağını ma­saya dayayan biri sesi şiddetli bir şekilde duyacaktır. Bu durumda ses kayna­ğı değiştirilmeden sesin yayıldığı maddesel ortam değiştiğinde sesin değiştiğini söyleyebiliriz.

Ses en hızlı katilarda, sonra sıvılarda, sonra da gazlarda yayılır.

                          Katı > Sıvı > Gaz

Sesin Şiddeti Nedir?

Sesin uzaklığa ulaşabilme özelliği, sesin şiddeti ile ilgilidir. Bir ses ne kadar şiddetli ise o kadar uzağa ulaşabilir.

Bir arkadaşınızın kulağına fısıltıyla söylediğiniz bir sözü arkadaşınız duyabilir. Ama bu sözü sizden 8-10 metre ötedeki başka bir arkadaşınız duyamaz. Çünkü çıkardığınız ses dalgaları o kadar uzağa gidemez. Bir radyodan çıkan ses, yakından daha iyi duyulur. Ama yanından uzaklaştıkça, radyonun sesi daha az duyulabilir hale gelir. Oysa radyodan çıkan ses değişmemiştir. Ama kulağınızın radyoya olan uzaklığı değişmiştir. Demek ki ses kaynağından uzaklaştıkça, bu kaynaktan çıkan ses daha az duyulabilir. Bu arada radyonun düğmesini çevirip sesi açacak olursanız, öncekine göre radyonun sesini daha çok duyabilirsiniz.

Sesin uzağa ulaşabilme özelliği, sesin şiddeti ile ilgilidir. Bir ses ne kadar şiddetli ise o kadar uzağa ulaşabilir.

Bir diyapazonun koluna hafifçe vuracak olursak, diyapazon da hafifçe titreşerek ancak yakından duyabilecek bir ses çıkarır. Bu durumda diyapazonun titreşimi zorlukla görebilecek kadar azdır. Diyapazon koluna kuvvetle vurduğumuzda ise, sesini daha uzaktan da duyabiliriz. Bu durumda diyapazonun kollarının titreşimi de gözle kolayca görülebilir. Yani kuvvetli vurduğumuzda, diyapazonların kollan titreşirken daha çok salınır. Bir cisim titreşirken ne kadar çok salınıyorsa, çıkardığı sesin şiddeti de o ölçüde çok olur. Çünkü çok salınımı fazla olan cisimler daha kuvvetti ses dalgaları meydana getirir. 
 

ETKİNLİKLER

Etkinlik 1:

Konu: Sesin katı maddelerde yayılması.

Araç ve gereçler: Okul duvarı

Uygulama: Okulunuzun pencere olmayan duvarının bir ucuna siz, öbür ucuna arkadaşınız gitsin. Arkadaşınız, elindeki kalemin ucuyla duvara hafif hafif vursun. Kalemin çıkardığı sesi ne kadar işitebiliyorsunuz? Sonra kulağınızı duvara dayayın. Arkadaşınız kalemin ucuyla duvara yine aynı şekilde vursun. Kalemin çıkardığı sesi daha iyi duyabiliyor musunuz?

Sonuç: Ses, katı maddelerde, havada olduğundan daha hızlı yayılır. Bu yüzden katı maddeler içinde yayılan sesi daha iyi duyarız.

Etkinlik 2:

Konu: Sesin katı maddelerde yayılması

Araç ve gereçler: Kurgulu kol saati, büyükçe bir masa

Uygulama: Saati masanın bir ucuna koyun. Siz de masanın öbür ucuna gidip sessizce dinleyin. Saatin işlerken çıkardığı sesi şimdi işitebiliyor musunuz? Daha sonra kulağınızı masaya dayayın. Saatin işlerken çıkardığı sesi şimdi işitebiliyor musunuz?

Sonuç: Masa üzerindeki saatin işlerken çıkardığı hafif tık tık seslerini uzaktan işitemezsiniz. Ama kulağınızı masaya dayadığınızda, bu sesleri işitebilirsiniz. Çünkü sesin katı maddelerdeki yayılma hızı, havadaki yayılma hızından daha fazladır.

Etkinlik 3:

Konu: Ses dalgalarının suda yayılması.

Araç ve gereçler: Su dolu bir kova, iki tane irice çakıltaşı

Uygulama: Her iki elinize birer çakıl taşı alın. Ellerinizi kovanın içindeki suya sokarak taşlan birbirine çarpın.Çıkan sesi duyabiliyor musunuz?                                                                                  

Sonuç: Su içindeki taşların birbirine çarpmasıyla çıkan sesi duyabiliriz. Çünkü ses dalgalan suda da yayılabilir. Ses dalgalan suda yayılırsa, taşların çarpmasıyla meydana gelen ses dalgaları havaya geçmez, oradan da kulağımıza kadar gelmezdi.

Sesin Yayılma Hızı Nedir?

Bazı yağmurlu havalarda sık sık şimşek çakar. Şimşek çaktığını önce ışığın ortalığı aydınlatmasından anlarız. Bir süre sonra da şimşeğin meydana getirttiği sesi, yani gök gürültüsünü duyarız. Gök gürültüsü şimşek çıktığı an meydana gelmiştir. Oysa biz gök gürültüsünü, şimşeğin ışığını gördükten saniyeler sonra duyanz. Bu gecikmenin sebebi, sesin ışıktan daha yavaş yayılmasıdır.

Işık, saniyede 300 000 km hızla yayılır. Bu yüzden çok uzakta da olsa bir ışık parladığında, onu hemen hemen aynı anda görürüz. Oysa sesin yayılma hızı bu kadar büyük değildir. Sesin havada yayılma hızı saniyede yalnızca 340 metredir. Yani bulunduğumuz yerden 1700 m uzakta bir şimşek çaktığında, ışığını hemen gördüğümüz halde, sesini 1700:340 = 5 saniye sonra duyarız.

Ses dalgaları, bir maddenin yoğunluğu ne kadar çoksa, o madde içinde o kadar hızlı yayılır. Sesin su içinde yayılma hızı yaklaşık saniyede 1500 metredir. Kah maddelerde ise ses yaklaşık saniyede 4000- 5000 metrelik bir hızla yayılır. Bir maddenin molekülleri ne kadar sıkışık ve birbirine yakınsa, ses dalgalarını da o kadar hızlı iletir.

Titreşen cisimler, çevrelerinde ses dalgaları meydana getirir. Ses dalgalan, ses kaynağından her yöne doğru yayılır. Ses dalgaları ancak bir madde içinde yayılır. Boşlukta, yani maddenin olmadığı yerde ses dalgaları yayılamaz. Sesi duyabilmemiz için, ses kaynağı ile kulağımız arasında bir madde olması gerekir. Sesin havadaki yayılma hızı saniyede ortalama 340 metredir. Ses sıvılarda ve katı maddelerde daha hızlı yayılır. Sesin maddelerdeki yayılma hızı, maddelerin moleküllerinin seyrek ya da sık oluşuna bağlıdır.

]]>
sdasahin@hotmail.com (Seda Şahin Bolukçu) Konu 5: Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması Sat, 01 Feb 2014 10:49:12 +0000
Sesin Yayılmasını Önleyebilir miyiz? http://www.fenbilimleri.org/soru-bankasi/item/594-sesin-yayılmasını-önleyebilir-miyiz?.html http://www.fenbilimleri.org/soru-bankasi/item/594-sesin-yayılmasını-önleyebilir-miyiz?.html
Sesin yayılmasının engellenmesine ses ya­lıtımı adı verilir. Ses ya­lıtımı; yaşanan ortamın istenmeyen seslerden arındırılmasını sağlar.
 
Ayrıca gürültünün za­rarlı etkilerinden korun­mak, gürültülü alanlar­dan çevreye yayılan sesi azaltmak için yalıtım çok önemlidir.
 
Dinlenmeye ihtiyacı olanlar ve hastalar gürültüden rahatsız olurlar. Gürültü, insanlar üzerinde yorucu bir etki yapar. Bu yüzden dinlenme tesisleri ve hastaneler gürültüden uzak yerlerde yapılır. Bu tür tesislerin çevresi ağaçlandırılır. Böylece çevredeki gürültünün bu tesislere ulaşması bir ölçüde engellenir.

Gürültü bir çevrede insanın dikkati azaldığı için, böyle bir ortamda öğrenim yapmak da zorlaşır. Bunun için okulların da elden geldiğince gürültüden uzak yerlerde yapılmasına dikkat edilir.

Şehir içinde yapılan binaların duvarları, tavan ve tabanları, sesi iyi iletmeyen maddelerle kaplanmalıdır. Pencereler çift katlı olmalıdır. Odalarda tabanın halı veya kilimle kapatılması alt kattan gelecek gürültüyü azaltır.

Lâstik, pamuk, yün, keçe ve hah gibi maddeler sesi az iletir, yansıtmaz söndürürler. Tahta, demir, bakır, alüminyum, taş ve beton gibi maddeler ise sesi iyi iletir.

Tiyatro, konser salonu, sinema gibi yerlere dış ortamdaki sesin içeriye girmemesi içerdeki sesin en iyi şekilde iletilmesi ve sesin salonda yansıma yapmaması istenir. Bu nedenle buraların taban ve tavan ve duvarları sesi iyi iletmeyen özel maddelerle kaplanır. Sesin yansıma yapmaması için duvarlar özel olarak ses dalgalarını söndürecek perde gibi kumaşlarla örtülür.

Hastane, okul, kütüphane, huzurevi, tiyatro gibi yerlerde gürültüsüz bir ortam gerekir. Hastaların, yaşlıların dinlenebilmesi, eğitim ve öğretim yapılabilmesi gürültülü bir ortamda sağlanamaz.

Bu ve buna benzer olan yerlerde dış ortamdaki sesin, iç ortama geçmemesi sağlanmalıdır. Yol yapımında cadde ve asfaltı delecek aletlerden çıkan sesler uçak kalkarken gürültüsünü önlemek için kulaklara zarar vermeyecek özel kulaklıklar yapılmıştır. Bu kulaklıkları takmak gerekir. Fakat kulak tıpası veya diğer cisimleri kulağa sokmak çok sakıncalı olduğundan bunları da kulağa sokmamak gerekir.

Farklı meslek dallarına ait farklı ses çıkaran aletler vardır. Değişen ve yeni buluşlarla tiz ses çıkaran, gürültü yapan sesleri azaltmak ve yok etmek için susturucu aletler kullanılmalıdır.

Minibüslerin geri geri gelirken çıkardığı bip sesi, tehlikeli olarak hava kompresörlerinin gürültüsünü sağlıklı bir halde yok etmek gerekir. Bunun için de çıkan sesleri yok edecek yeni teknolojiler kullanılmalıdır. Şu unutulmamalıdır ki her gün değişen teknolojik buluşlarda her şeyin çaresi vardır. Bize düşen iş bu teknolojik aletleri kullanmak ve problemleri ortadan kaldırmaktır.

Duvarlarda kullanılan delildi tuğlalar, içlerinde hava kaldığı için sesi daha az iletir. Bazen duvarlar çift yüzeyli yapılarak, aralan cam yünü, polyester köpük, keçe gibi sesi az ileten maddelerle doludurlar. Bu tür duvarlar dışarıdaki sesleri içeriye çok az geçirir.

Pencereler de sesi ileten yüzeylerdir. Pencerelerde, aralarında bava boşluğu bulunan çift camlar kullanılması, dışarıdan gelecek sesleri büyük ölçüde önler. Havası boşaltılabilen fanusu hatırlayalım. Havasız ortamda sesin yayılmadığını öğrenmiştik. Pencerelerimizdeki çift camın arasındaki hava alınmıştır. Böylelikle sesin içeri girmesi engellenmiştir.Ayrıca duvarların ve kapıların kalın olması da sesin geçişini zorlaştırır.

Betonarme yapılarda ses çok kolay yayılır. Bazı betonarme yapılar, üst kattan yürüyen birinin ayak sesleri kolayca duyulur. Bunu önlemek için bu tür yapılarda döşemeler, asmolen denen boşluklu beton bloklarla yapılır. Ayrıca döşemelerin üzeri halı ve plastik karo gibi daha yumuşak malzemelerle kaplanır.

Büyük şehirlerde insanlar ve taşıtlar çok olduğu için, cadde ve sokaklar oldukça gürültülüdür. Bu yüzden gürültü insan sağlığını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu neden­le, gürültüye karşı önlemler alınmalıdır.

Bazı kapalı alanlarda ise içerideki seslerin gelişigüzel yansımasını önlemek gerekir. Konferans ve müzik salonlarında, tiyatrolarda sesin kontrolsüz bir şekilde yansıması istenmez. Çünkü sahneden gelen sesler, çeşitli yüzeylerde art arda yansırsa, anlaşılmaz hale gelir. Böyle salonlarda duvarlar ve yerler, sesi yansıtmayan malzemelerle kaplanır. Buralarda kullanılan gözenekli ve lifli malzemeler sesi yutar, yansımasını önler. Tavan ise sesi kontrollü olarak yansıtacak biçimde yapılır. Böylece sahneden gelen seslerin net olarak duyulmasını sağlar.

Yaşadığımız, çalıştığımız ve dinlendiğimiz yerlerde gürültü istemeyiz. Çünkü gürültü insanı yorar, verimini azaltır ve çalışmasını güçleştirir. Bu olumsuz etkilerden kurtulmak için, sesi az ileten bazı malzemelerden yararlanılır. Az titreşen boşluklu ve gözenekli maddeler sesi az iletir. Duvarlarda ve döşemelerde bu maddeler ve bu maddelerden yapılmış malzemeler kullanılarak, dışarıdaki seslerin bulunduğumuz yerlere daha az ulaşması sağlanır.

]]>
sdasahin@hotmail.com (Seda Şahin Bolukçu) Konu 5: Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması Sat, 01 Feb 2014 11:29:53 +0000